الف) دستورالعمل ورود به ناحیه تحت کنترل:
1- علامت خطر تشعشع ناحیه تحت کنترل برروی درب اتاق مربوطه نصب شده باشد.
2- از ورود افراد غیرکارآزموده ممانعت شود.
3- قبل از ورود به ناحیه تحت کنترل از آوردن و صحت کارکرد دزیمتری جیبی خود مطمئن شوید.
4- حتماً فیلم بج خود را همراه داشته باشید.
5- قبل از ورود به ناحیه تحت کنترل بدانید که چه کاری قرار است انجام دهید.
6- سرعت عمل مهم است لذا تا حد امکان زمان بودن خود را در ناحیه تحت کنترل کوتاه نمائید و بیهوده در آن ناحیه توقف ننمائید.
7- چنانچه با مشکلی روبرو شدید از پزشک مسئول فنی و یا مسئول فیزیک بهداشت موسسه خود کمک بخواهید.
8- قبل از خروج از ناحیه تحت کنترل تمام بدن(بویژه دست ها و پاها )را با کمک دستگاه دزیمتری محیطی(ردیاب آلودگی) از نظر احتمال آلودگی چک نمائید.
9- قبل از خروج از ناحیه تحت کنترل و اتمام کار منطقه را از نظراحتمال آلودگی با کمک سیستم ردیاب آلودگی(گایگر مولر) چک نموده و در دفتر روزانه جهت داشتن تاریخچه فایل بندی و درج نمائید.
10- چنانچه آلودگی وجود داشت حتماً علامت گذاری کرده و در جهت رفع آلودگی سریعاً اقدام نمائید.


ب) دستورالعمل رفع آلودگی فرد و محیط:

1- تمامی کارکنان در این مراکز می بایست دوره آموزشی لازمه را دیده باشند.
2- تمامی کارکنان می بایست وسیله حفاظت در برابر اشعه را به کار ببرند که شامل فیلم بج و دزیمتری شخصی است که طیف تا500راد رادارد ومستقل ازانرژى-محل تماس-وامکان ذخیره اطلاعات رادارد.
3- تمامی کارکنان می بایست پرونده پزشکی داشته باشند که درآن تاریخچه پزشکی-معاینات بالینی آزمایشات سالانه مانند هموگلوبین شمارش سلولهای خون سفید-قرمز –پلاکت و شکل آنان در پرونده ثبت گردد.
4- هنگام کار با مواد پرتوزا می بایست از روپوش، عینک و دستکش سربی مناسب سالم استفاده کردوحتماً از شیلدهای سربی خاص سرنگ تزریق استفاده شود.
5- مواد پرتوزا در مکانی مناسب که دورادور آن سربی است قرار داده شده و کار با آن ازپشت شیشه های سرب اندود انجام گیرد.
6- سطوح کار از کاغذ جاذب پوشانده شود و مرتباٌاز نظر آلودگی و نشت بررسی شود.
7-سطل های سربی برای دفع مواد دورریختنی حاوی پرتوزا استفاده شود.
8- در صورت وجود زخم در پو ست می بایست آن منطقه با چسب مخصوص پانسمان گردد.
9- از تمام چشمه های پرتوزا صورت برداری شده و نوع و میزان و تاریخ در دفتر مخصوص ثبت گردد.
10- تهویه و هود مناسب در اتاق حاوی مواد فرار اکتیو نصب گردد.
11- از گیره های مخصوص برای جابجائی مواد پرتوزا استفاده شود.
12- وقتی از چشمه مواد پرتوزا استفاده نمی شود می بایست در حفاظ مناسب انبار گردیده و افراد غیر مجاز وارد نشوند.
13- دیواره ها و کف اتاق مربوط به کار با مواد پرتوزا صاف و قابل رفع آلودگی باشد.
14- مدت توقف در انبار کوتاه و عملیات برداشت ماده رادیواکتیو سریع باشد.
15- زمانیکه صرف انتقال ماده پرتوزا از انبار به بیمارمی شود باید کوتاه باشد.
16- در حین انتقال مواد حتماً از حفاظ سربی و در صورت پرتو بتا از حفاظ پلکسی گلاس با ضخامت مناسب استفاده شود.
17- در زمان تزریق رادیودارو به بیمار حتماً از شیلد سربی که در قسمتی از آن شیشه سربی تعبیه شده استفاده گردد.
18- دفع سرنگ خالی بعد از تزریق بلافاصله به سطل سربی مربوطه انداخته شود.
19- دقت در زمان تزریق که نشت به سطح بدن بیمار نداشته باشد و الزامی است که بلافاصله در صورت بروز آن سریع رفع آلودگی شود و در زمان خوردن ماده پرتوزا همانند ید رادیواکیتیو بلافاصله با آب فراوان همراه باشد و دقت شودکه بدور لب و دهان بیمار نریزد. همچنین ضروریست لذاآموزش کافی قبل از تجویز به بیمار داده شود.
20- یخچال حاوی مواد پرتو زا از یخچال پرسنل جدا باشد.
21- دستشوئی بیمار از پرسنل جدا بوده و به دنبال دفع مواد پرتوزا به حد کافی آبکشی شود.
22- محل انتظار بیمار تزریق شده از بیمار غیر تزریقی و یا همراهان بیمار جدا باشد و نیز محل عبور و مرور بیماران با سایرین ( منظورهمسایه های مر کز پزشکی هسته ای است ) جدا باشد.
23- دستورالعمل لازم به حفاظت افراد خانواده بیماران و افراد حامله و شیرده و کودکان آموزش داده شود.
24- تمامی دستگاه های شمارشگر دوره ای کالیبره شده و نتایج ثبت شده در منطقه مناسب در دسترس باشند.
25- در صورت درمان با ماده رادیو اکتیو که دز بالائی در نظر باشد لازم است اتاق خاص بستری با کنترل از راه دور بوده و دستورات لازم برای عموم در محل مناسبی نصب گردد.
26- براى تهیه دارو ازپشت آینه اقدام شود.
27-بخش پزشکی هسته ای باید به نحوی باشد که جریان کار در آن آسان باشد و اتاق ها نزدیک هم بوده از طرفی از حضور بی مورد پرسنل به بیماران تزریق شده جلوگیری شود.
28- پرسنل زن از احتمال بارداری آگاه شد و در صورت مثبت بودن از کار با ماده پرتو زا ممانعت به عمل آمده مثل پرتو کار باشند.
29- در مورد بیماران زن نیز از عدم بارداری بایستی آگاه شد و دریافت یک نوشته با امضا از بیمار که باردار نیست و در صورت لزوم داشتن تست حاملگی الزامی است.
30- بعد ازاتمام هر اسکن به بیمار آموزش خاص جهت کاهش آلودگی و دفع ماده شود(نوشیدن مایعات).
31- عدم شیردهی به کودک در زنان شیرده: مثلاً 24 ساعت در صورت تکنیسیم-یک ماه در صورت گالیم-3 هفته تالیم-5روز تا 68 روز ید131 بسته به دزتجویزی باید که شیر دادن را قطع نمایند.
حتماً پزشک بر درخواست ونحوه اجرا اسکن نظارت کند. دستورالعمل های مربوط به حفاظت در مکانی مناسب نصب گردد.

*در صورت بروز هر حادثه شدید بهتر است که امور حفاظت در برابر اشعه سازمان انرژی اتمی ایران را در امر جریان قرار داد.

آلودگی خارجی:

اگر پوست سالم باشد زیاد خطرناک نیست.
دستها و پوست و گوش و مو ( سطح خارجی): پرتو بتا خطر بیشتری دارد.از سائیدن محل خودداری شود چون موجب نفوذ ماده می شود.اما اسکراب با برس ملایم با آب و صابون بهترین راه است.گفته می شود که از حلال آلی استفاده نکنید و با گایگر مولر کنترل کنید.
ابتدا بایستی دستها را با آب ولرم و صابون شستشو داد زمان شستشو نباید از 10 دقیقه بیشتر باشد.زیر ناخن ها را با برس تمیز کنند .چنانچه پس از چک کردن با یک دستگاه آشکار ساز رفع آلودگی نشد روش زیر را می توان به کار برد:
- دست ها را با اسید سیتریک 5% در آب مقطر برای 5 دقیقه شست و سپس برای 1 دقیقه در آب معمولی شسته و آلودگی را تعیین کرد چنانچه هنوز آلودگی باقی است به طریق زیر عمل نمود :
- دست را با محلول 10 درصد اتیلن دی آمین تترا استیک اسید در آب مقطر برای 3 دقیقه شستشو داد اگر پاسخ مناسب نبود.
- با محلول 2 درصد اسید سیتریک و تارتاریک در آب مقطر سه دقیقه شست و اگر مناسب نبود
- با محلول 5 درصد دی اتیلن تری آمین پنتا استیک اسید بمدت 5 دقیقه شسته باشد.
تمام مراحل زیرنظر پزشک باشد.
آلودگی کلی بدن با دوش گرفتن رفع شود.
چنانچه به آلودگی چشم و دهان و بینی روبرو شدیم با آب و نمک 9 در هزار بایستی شستشو داد و یا با آب زیاد شست.دهان را می توان با محلول 10 درصد اتیلن دی آمین تترا استیک اسید و 5 درصد دی اتیلن تری آمین پنتا استیک اسید تمیز گردد.و یا از محلول پر اکسید هیدروژن نیز بکار برد.
( در هر صورت شستشو با آب فراوان بهترین روش است).


آلودگی داخلی:
مشکلتر از نوع خارجی است.
- همیشه در اتاق های مخصوص کار نمود.
هرگز ویال و بطری باز را بویژه اگر فرار باشند را در اتاق عادی باز نکرد -وهود و دستکش لازم است.
- محل کاررا با پلاستیک ،شیشه، فولاد و کاغذهای جاذب پوشانده شود.
- سرعت العمل کار مهم است.
- در محلی که چشمه باز است، نخورید و نیاشامید.
- سیگار نکشید.
- همه مخازن برچسب دقیق داشته باشندکه شامل تاریخ دز و میزان دزباشد.
- تهویه اتاق مناسب باشد.
- به فکر خطر همیشه باشید.
- لباس پروتکتیو بپوشید و آنرابه خارج ازمحل کار نبرید.
- همه چشمه هارا در مخزن بسته مناسبی در زمان خروج از محل کار نگهدارید.
- کنترل دوره ای آلودگی لازم است.
- قبل از خوردن و آشامیدن دستها شسته شوند.
- نمونه گیری هوا زمانیکه احتمال آلودگی هوا است بشود.
- روتین کنترل پرسنل همانند کانت تمام بدن،نمونه هوا ،سطوح را با کانت کردن، آموزش دوره ای آزمایش خون لازم است.
درکل راه ورود از طریق خوردن اشتباهی،استنشاق،زخم باز پوست و چشم است.میتواند جذب اشعه مداومی را موجب گرددو ماده در ارگانهای خاصی جمع شود و خطر ساز گردد.
خروج ماده ایکه به بدن وارد شده مشکل و یا غیر ممکن است می بایست توتال دز دریافتی برای آن فرد را معلوم نمودکه حد سالانه دز دریافتی 0.05 سیورت(5 رم) در سال است.
لازمست سریعاً مسئول فیزیک بهداشت و پزشک مسئول را مطلع نمود.از آنجا که خصوصیات مواد پرتوزا از نظر نیمه عمر انرژی و مکان های جذب متفاوت است لذا برای هر کدام روش جداگانه ای وجود دارد.اقدامات معمول شامل:
- استفراغ و یا شستشوی معده و تنقیه و تجویز ملین.
- خوراندن مایعات زیاد به فرد تابا ادرار دفع شود.
- استفاده از مواد بلوکه کننده مثل یدید پتاسیم که موجب کاهش دز جذبی غدد بزاقی، معده و تیروئید می شود.
- مصرف آنتی اسید حاوی آلومینیم تا که جذب روده ای کم شود.
- دبریدمان(لایه برداری)زخم آلوده.
- تمیزی بینی در صورت آلودگی ازراه تنفسی .
در صورت آلودگی با ماده پرتوزا رفع آلودگی به عهده فردمسبب آلودگی است و تمامی عملیات ضد آلودگی باید زیر نظر فرد صلاحیتدار انجام گردد.
1- وسایل تمیز کننده برای رفع آلودگی مانند برس جارو صابون و غیره متمایز باشد و بطور مرتب از نظر وجود آلودگی کنترل شود.
2- بهتر است برای تمیزی سطوح از روش کف مرطوب استفاده کرد.
3- چنانچه بعد از عملیات رفع آلودگی همچنان آلودگی وجود داشت اگر قابل دور ریختن باشد به عنوان پسمان تلقی شود.
4- در صورت آلودگی داخلی با مواد پرتو زا به منظور تشخیص آلودگی می بایست که آزمایش خون ادرار وتعیین میزان ماده در بدن انجام شده و درصورت استنشاق با آن ماده حتماً بررسی پوست و چشم و ریه انجام گیرد.
5- در صورت آلودگی خارجی ، میزان آلودگی سطوح خارجی بدن را با گایگر مولر تعیین نمود تا از مقادیری که مجاز است بیشتر نبوده و در صورت آلودگی تشخیص و رفع آلودگی گردد.
6- لباس های آلوده بیمار درآورده شود.
7- بهتر است ملحفه و روکش تخت جهت تصویر برداری یکبار مصرف باشد.
8- در صورت آلودگی شدید از دوش تمام بدن استفاده شود.
پرسنل: همه می بایست که دوره و کلاسهای لازمه را دیده و آشنائی داشته باشند.زنان در مورد احتمال بارداری مشخص شود اگرچه قانون خاصی ندارد اما چون توتال دز فتوس از 0.5 رم در طی بارداری نباید بیشتر شود لذا تست مکرر و رعایت قانون ده روز الزامی است.
اصل ، ALARA است که باید رعایت شود.
اگر مسئول تهیه رادیو دارو و یامسئول حمل حمل آن باردار باشد بایستی وظائف کاری دیگری به وی داد.
سعی شود که به فرد بارداریا شیرده دزی تجویز نشود واگر الزامی بود بر طبق نوع مواد توصیه های لازمه را اجرا کند.
اگر میزان دز بیش از 30 میلی کوری ید131 باشد و یا اگر تله تراپی براکی تراپی خاصی منظور باشد و یا اگر هر تراپی غیر از ید باشد میبایست از دستورات خاصی استفاده گردد:
- درخواست تراپی کتبی در فایل بیمار باشد.
- یک ماه قبل از درمان مشخصات بیمار را دانست.
- به روش های جدید درمانی با آن رادیودارو تسلط داشت و آشنا بود.
- مشاهدات لازمه ثبت گردد.

دفع مواد پرتوزا :
بعد از هر روز اسکن انواع مواد پرتوزا با اکتیویته های گوناگون به عنوان پسمان حاصل می شود همانند سرنگها سرسوزن ها ویال های حاوی دز دستکش ها مواد پرتوزای مصرف نشده روکشهای سطوح و...
چون معمولاً ماده پرتوزا در پزشکی هسته ای نیمه عمر کوتاهی دارد لذا نیازی به انتقال روتین پسمان ها به زمینهای دفن معمول ندارند.

اتاق نگهداری پسمان:
لازم است مجهز به قفل بوده و دور از رفت و آمد سایر کارکنان باشد.وبر طبق مقررات مربوط به پسمان ها عمل شود.معمولاً در پزشکی هسته ای از دکی مواد تا که به حد ناچیزی برسد مثلاً 10 نیمه عمر بگذرد استفاده می کنند که بعد از کنترل اکتیویته آن را مناسب جهت دفع می دانند.( حتی با زباله های عادی یکی می دانند).
- تا حد الامکان سعی شود که پسمان را حداقل رساند.
- از مخلوط کردن پسمان با نیمه عمرهای کوتاه و نیمه عمر بلند خودداری شود.
- بهتر است که مخازن حاوی پرتو مارک شودتا با زباله های معمولی اشتباه نشود.
- بهتر است افرادی که با مسائل پسمان آشنائی دارند برای دفع و کار با این مخازن استفاده کرد.
- ورود پسمان به فاضلاب عادی باید قابل حل بوده و تمام شرائط لازمه را داشته باشند.



پ) دستورالعمل حمل و نقل مواد پرتوزا:

مواد پرتوزا حتماً دارای برچسب علامت خطر تشعشع، میزان اکتیویته و اسم ماده پرتوزا باشند.
1- افراد کارآزموده می بایست در مورد حمل و نقل مواد پرتوزا عمل کنند.
2- به افراد غیرمجاز اجازه حمل و نقل مواد پرتوزا داده نشود و ممانعت گردد.
3- امر جابجائی مواد پرتوزا می بایست در مدت زمان کوتاه انجام پذیرد.
4- مواد پرتوزا حتماً در درون حفاظ سربی ایمن قرار داده شود و جابجا شود.
5- در زمان جابجائی حتماٌ از داشتن فیلم بج و دزیمتر فردی خود مطمئن شوید.
6- در امر جابجائی دقت شود که از دستتان نیافتد و یا ریخته نشود.
7- در صورت ریختن ماده پرتوزا آن منطقه را محصور، علامت خطر تشعشع گذارده ، به پزشک مسئول فنی و یا مسئول فیزیک بهداشت اطلاع داده و در جهت رفع آلودگی بکوشید.



ت) دستورالعمل استفاده از دز کالیبراتور روزانه و قبل از اندازه گیری نمونه:

1- قبل از شروع کار دستگاه را حدود 10 دقیقه روشن بگذارید.
2- کلید اندازه گیری بک گراند را فشار دهید بهترین حالت 2 میکروکوری است.
3-کلید تست را جهت شروع کار فشار دهید.
4- سه شماره نمایش داده می شود شماره 1 را انتخاب کنید.
5- مطابق آنچه که صفحه نمایش راهنمائی میکند عمل کنید.
اگر 0.05 میلی ولت auto zero =OK
اگر 0.75 میلی ولت بود باید اطراف وسیله بررسی شود که که چشمه حضور ندارد.
اندازه گیری زمینه ، در صورت زیاد نبودن مقدار زمینه اقدام بعدی را انجام دهید.
اگر زمینه بالا بود( مثلاٍ بیش از 500 میکرو کوری) علل آن را بررسی کرده و اصلاح شود.

• مقدار زمینه نباید بیشتر از 2% اکتیویته نمونه تجاوز کند.




ث) دستورالعمل کار با دزیمتری محیطی:

پرسنل پرتو کار موظفند:
1- دستگاه دزیمتری خود را قبل از کار شارژ نمایند .
2- در تمام مدت کار با اشعه در اتاق هات لب،اتاق تزریق، ناحیه تحت کنترل،اتاق پسمان اتاق دوربین و کار با بیمار از روشن بودن و صحیح کار کردن آن مطمئن باشند.
3- مقدار اولیه قبل از کار را خوانده در دفتر مخصوص ثبت نمایند.
4- سیستم را در عدد صفر تنظیم نمایند.
5- عدد ثانویه را خوانده و ثبت نمایند.
6- از کالیبره بودن سیستم مطمئن باشید و هر سال کالیبره نمائید.


ج) دستورالعمل کار با دزیمتری فردی:

پرسنل پرتو کار موظفند:
1- دستگاه دزیمتری خود را قبل از کار شارژ نمایند .
2- دزیمتر را بر روی سینه نصب آویزان نمایند.
3- مقدار اولیه دزیمتر را خوانده در دفتر مربوطه ثبت نمایند.
4- مقدار ثانویه را خوانده و ثبت نمایند.
5- در تمام مدت کار با اشعه در اتاق هات لب،اتاق تزریق، ناحیه تحت کنترل،اتاق پسمان اتاق دوربین و کار با بیمار از روشن بودن و صحیح کار کردن آن مطمئن باشند.


چ) دستورالعمل کار با دزیمتر گایگر مولر:
پرسنل پرتو کار موظفند:
1- دستگاه دزیمتری خود را قبل از کار شارژ نمایند .
2- در تمام مدت کار با اشعه در اتاق هات لب،اتاق تزریق،ناحیه تحت کنترل،اتاق پسمان اتاق دوربین و کار با بیمار از روشن بودن و صحیح کار کردن آن مطمئن باشند.
3- مقدار اولیه قبل از کار را خوانده در دفتر مخصوص ثبت نمایند.
4- سیستم را در عدد صفر تنظیم نمایند.
5- عدد ثانویه را خوانده و ثبت نمایند.
6- چنانچه سطوح کار آلودگی با ماده رادیو اکتیو را نشان دهد بر طبق دستورالعمل رفع آلودگی اقدام نمایند.


ح) دستورالعمل تجویز دارو به خانم در سنین باروری:

انجام هر نوع روش اسکن ایزوتوپ در افراد باردار ممنوع است.
1- حتماً به درخواست پزشک معالج بیمار دقت شود.
2-از بیمار بخواهید که طی نوشته ای اعلام نماید که باردار نیست و امضا و مهر نماید.
( با ذکر تاریخ.)
3- حتماً شرحی از وضعیت پریود بیمار زن که در سنین باروری است داشته باشید و چنانچه نامنظمی در سیکل قاعدگی دارد تست حاملگی درخواست شود تا از عدم باروری وی اطمینان حاصل نمائید.
4- طی نامه ای به پزشک معالج بیمارعلت عدم انجام اسکن را توضیح دهید.
5- نوبت انجام اسکن بیمار را به وقت دیگر موکول نمائید.